Đọc sách Richard Thaler: Misbehaving — Hiệu ứng sở hữu (Endowment Effect) và vì sao trader luôn yêu mù quáng cổ phiếu mình đang cầm?

Trong suốt hơn nửa thế kỷ, các lý thuyết tài chính kinh điển được xây dựng trên một tiền đề hoàn mỹ: thị trường chứng khoán được vận hành bởi những "Econ" — những thực thể kinh tế siêu phàm, hoàn toàn lý trí, không bao giờ bị cảm xúc chi phối và luôn đưa ra quyết định tối ưu hóa tài sản dựa trên lý thuyết xác suất.

Thế nhưng, khi bước chân vào thực tế khốc liệt của bảng điện tử, chúng ta không hề thấy bóng dáng của các "Econ". Nơi đó chỉ có những "Human" bằng xương bằng thịt: những con người đầy thiên lệch nhận thức, hoảng loạn khi thị trường đỏ lửa, hưng phấn tột độ khi thị trường xanh tím và đặc biệt là luôn yêu mù quáng những cổ phiếu mà mình đang sở hữu. Trong cuốn sách kinh điển Misbehaving: The Making of Behavioral Economics, giáo sư Richard Thaler (chủ nhân giải Nobel Kinh tế 2017) đã lần giở từng hành vi "sai lệch có hệ thống" của con người, trong đó nổi bật nhất là Hiệu ứng sở hữu (Endowment Effect) — chiếc bẫy tâm lý vô hình đang âm thầm bào mòn tài khoản của hàng triệu nhà đầu tư.

gikky.net

1. Thí nghiệm chiếc cốc cà phê: Khi quyền sở hữu bóp méo giá trị

Để chứng minh con người thực tế không bao giờ hành xử như các "Econ", năm 1990, Richard Thaler cùng hai nhà tâm lý học lỗi lạc Daniel Kahneman và Jack Knetsch đã thực hiện một thí nghiệm nổi tiếng tại Đại học Cornell:

• Các nhà nghiên cứu phát ngẫu nhiên một chiếc cốc gốm có in logo trường (trị giá khoảng 6 USD tại hiệu sách) cho một nửa số sinh viên trong lớp. Nửa còn lại không nhận được gì.
• Theo lý thuyết kinh tế học cổ điển, thị trường sẽ tự động tìm về điểm cân bằng: mức giá người bán đòi hỏi (Willingness to Accept) sẽ xấp xỉ mức giá người mua sẵn sàng trả (Willingness to Pay) và khoảng một nửa số cốc sẽ được giao dịch sang tay.
• Tuy nhiên, kết quả thực tế đã làm chấn động giới học thuật: nhóm sinh viên sở hữu chiếc cốc kiên quyết đòi mức giá trung bình 7.12 USD mới chịu bán; trong khi nhóm sinh viên không có cốc chỉ sẵn sàng trả trung bình 2.87 USD để mua.

Chỉ một hành động trao quyền sở hữu ngẫu nhiên kéo dài vài phút đã khiến giá trị của cùng một vật thể tăng vọt gấp 2.5 lần trong mắt người nắm giữ. Richard Thaler gọi đây là Hiệu ứng sở hữu (Endowment Effect): Con người luôn có xu hướng vô thức định giá thứ thuộc về mình cao hơn rất nhiều so với giá trị thực tế của nó trên thị trường tự do.

2. Bi kịch của trader: Khi cổ phiếu biến thành "tài sản gia bảo"

Hiệu ứng sở hữu bộc lộ sức tàn phá dữ dội nhất khi được áp vào thị trường chứng khoán. Trước khi bấm nút mua một mã cổ phiếu, nhà đầu tư có thể rất khách quan, cân đong đo đếm từng chỉ số P/E, nợ vay, dòng tiền kinh doanh. Nhưng ngay khoảnh khắc lệnh được khớp, một công tắc tâm lý bí mật lập tức được kích hoạt:

Tự động gắn nhãn đặc biệt: Mã cổ phiếu đó biến từ một mã giao dịch vô tri thành "cổ phiếu của tôi". Nhà đầu tư bắt đầu phát triển tình cảm gắn bó, tự huyễn hoặc bản thân rằng doanh nghiệp này sở hữu con hào kinh tế vững chắc, ban lãnh đạo có tầm nhìn vĩ đại và thị trường chung đang quá ngu ngốc khi chưa nhận ra giá trị của nó. Như từng được phân tích trong bài viết về kế toán tâm lý và hiệu ứng House Money, chúng ta chia tách tài sản thành các ngăn cảm xúc và từ chối chấp nhận sự thật rằng giá trị của cổ phiếu chỉ đơn thuần là mức giá mà thị trường sẵn sàng trả vào giây phút hiện tại.

Sự cộng hưởng chí mạng với ác cảm thua lỗ: Khi cổ phiếu suy yếu và gãy vỡ xu hướng, Hiệu ứng sở hữu kết hợp cùng tâm lý ác cảm thua lỗ và sự cạn kiệt ý chí tạo nên một sự tê liệt toàn diện. Nhà đầu tư không thể buông tay vì cảm giác "bán đi là mất của quý". Họ biến một thương vụ lướt sóng T+ thất bại thành một khoản đầu tư dài hạn bất đắc dĩ, để rồi trượt dài vào chiếc bẫy chi phí chìm khi gồng lỗ cổ phiếu.

3. Thiên lệch nguyên trạng (Status Quo Bias) và cái giá của sự tê liệt

Một hệ quả trực tiếp khác của Hiệu ứng sở hữu là Thiên lệch trạng thái nguyên trạng (Status Quo Bias): xu hướng chọn cách ngồi yên không hành động để né tránh cảm giác hối tiếc. Trong tâm lý học hành vi, nỗi đau khi bán một cổ phiếu rồi nhìn nó tăng tiếp (hối tiếc do hành động) luôn nhức nhối gấp đôi nỗi đau khi tiếp tục ôm một cổ phiếu yếu ớt rồi nhìn nó từ từ lịm đi (hối tiếc do không hành động).

Rất nhiều nhà đầu tư nhìn thấy rõ ràng các cơ hội bùng nổ của nhóm cổ phiếu dẫn dắt thị trường, nhưng tài khoản lại bị kẹt cứng bởi những mã cổ phiếu ì ạch. Họ từ chối cơ cấu danh mục (Switching) vì tiếc nuối cảm giác sở hữu mã cũ, để rồi đứng nhìn toàn bộ con sóng lớn của thị trường trôi qua trong vô vọng.

4. Liều thuốc giải độc: Bài kiểm tra qua đêm (The Overnight Test)

Để giải thoát bản thân khỏi chiếc bẫy sở hữu của Richard Thaler, các nhà quản lý quỹ kỷ luật trên thế giới thường áp dụng một bài tập tư duy sắc bén mang tên Bài kiểm tra qua đêm (The Overnight Test):

"Hãy tưởng tượng tối nay, một lỗi kỹ thuật của hệ thống đã tự động bán sạch toàn bộ danh mục của bạn về 100% tiền mặt. Sáng mai thức dậy, bạn cầm một tài khoản tiền tươi trên tay và mở bảng điện tử ra nhìn. Câu hỏi đặt ra là: Với mức giá hiện tại trên thị trường, bạn có sẵn sàng dùng đúng số tiền đó để mua lại các mã cổ phiếu bạn vừa nắm giữ hôm qua hay không?"

Nếu câu trả lời là "Không", nếu bạn nhận ra rằng mình thà giữ tiền mặt để chờ đợi hoặc giải ngân vào một cơ hội khác khỏe hơn, thì tại sao bạn lại tiếp tục nắm giữ nó trong tài khoản? Về mặt toán học, việc tiếp tục giữ một cổ phiếu ở giá X hoàn toàn giống hệt với việc bỏ tiền túi ra mua mới cổ phiếu đó ở giá X. Khi bóc tách được ảo giác sở hữu ra khỏi quyết định tài chính, bạn sẽ hiểu vì sao trong nhiều giai đoạn bão tố, nghệ thuật ngồi yên trên tiền mặt và kiên quyết thanh lọc những vị thế không còn đạt chuẩn chính là phẩm chất phân định giữa một tay mơ cảm tính và một nhà đầu tư chuyên nghiệp.