Tỷ lệ CASA và bài toán chi phí vốn: chiếc đệm thanh khoản quyết định ngân hàng nào giữ được biên lãi khi chu kỳ đổi chiều

Trong các báo cáo phân tích ngành ngân hàng, tỷ lệ tiền gửi không kỳ hạn trên tổng tiền gửi (Current Account Savings Account – CASA) luôn là chỉ tiêu được giới phân tích theo dõi chặt chẽ nhất bên cạnh tăng trưởng tín dụng và tỷ lệ nợ xấu. Tại sao một khoản tiền gửi mà khách hàng có thể rút ra bất kỳ giây phút nào qua ứng dụng điện thoại lại được coi là "vũ khí chiến lược" quyết định sự sống còn của một ngân hàng thương mại khi chu kỳ lãi suất đổi chiều?

1. Bài toán chi phí vốn: Khoảng cách 150–200 điểm cơ bản

Bản chất kinh doanh của ngân hàng thương mại là mua tiền ở nơi có sẵn và bán tiền cho nơi có nhu cầu. Để có nguồn vốn cho vay, ngân hàng phải huy động từ hai nguồn chính: tiền gửi có kỳ hạn (term deposits) và tiền gửi không kỳ hạn (CASA). Trong khi tiền gửi có kỳ hạn từ 6 tháng đến 12 tháng buộc ngân hàng phải trả lãi suất từ 4,5% đến 6,0%/năm, thì tiền gửi CASA chỉ phải trả mức lãi suất mang tính tượng trưng, dao động từ 0,2% đến 0,5%/năm.

Cấu trúc này tạo ra một sự phân hoá sâu sắc trong chi phí vốn đầu vào (Cost of Funds – CoF). Một ngân hàng duy trì được tỷ lệ CASA ở mức 40% sẽ có gần một nửa nguồn vốn huy động với chi phí gần như bằng 0, giúp đè chi phí vốn bình quân xuống quanh ngưỡng 3,1% – 3,3%/năm. Ngược lại, một ngân hàng chỉ có tỷ lệ CASA 12% phải phụ thuộc tới 88% vào tiền gửi có kỳ hạn và phát hành chứng chỉ tiền gửi, đẩy chi phí vốn bình quân lên 4,8% – 5,2%/năm.

gikky.net

Khoảng chênh lệch chi phí vốn từ 150 đến 200 điểm cơ bản (bps) tưởng chừng khiêm tốn, nhưng khi nhân với quy mô tổng dư nợ hàng trăm nghìn tỷ hoặc hàng triệu tỷ đồng, nó tạo ra cách biệt hàng nghìn tỷ đồng lợi nhuận trước thuế mỗi năm. Lợi thế chi phí vốn thấp cho phép ngân hàng có CASA cao sẵn sàng chào mức lãi suất cho vay cạnh tranh nhất thị trường để giành giật những khách hàng doanh nghiệp hàng đầu có rủi ro thấp nhất, trong khi ngân hàng có CASA mỏng buộc phải cho vay phân khúc rủi ro cao hơn để bù đắp chi phí vốn đắt đỏ.

2. Chiếc đệm thanh khoản bảo vệ biên lãi thuần (NIM)

Ý nghĩa thực sự của CASA không bộc lộ rõ nhất trong giai đoạn lãi suất rẻ, mà phát huy tối đa sức mạnh khi chu kỳ lãi suất chạm đáy và bắt đầu quay đầu tăng trở lại. Khi Ngân hàng Nhà nước thắt chặt thanh khoản hoặc các ngân hàng thương mại bước vào cuộc đua tăng lãi suất huy động để giữ chân người gửi tiền, các khoản tiền gửi có kỳ hạn sẽ nhanh chóng được tái định giá theo mức lãi suất mới cao hơn.

gikky.net

Đối với các ngân hàng có tỷ lệ CASA mỏng, chi phí huy động vốn lập tức tăng vọt theo từng tháng. Trong khi đó, các hợp đồng cho vay ra thị trường thường được thả nổi theo định kỳ 3 đến 6 tháng (hoặc bị giới hạn bởi mức trần cạnh tranh), khiến tốc độ tăng của lãi suất cho vay không theo kịp tốc độ tăng của chi phí vốn. Kết quả là biên lãi thuần (Net Interest Margin – NIM) bị nén chặt, làm sụt giảm nghiêm trọng lợi nhuận ròng của ngân hàng.

Trái lại, đối với ngân hàng sở hữu bể vốn CASA dồi dào, khoảng 35% – 45% nguồn vốn của họ được "cố định" ở mức lãi suất gần 0 đồng. Dù lãi suất huy động kỳ hạn trên thị trường có tăng 100 hay 200 bps, chi phí vốn bình quân của ngân hàng này chỉ nhích lên một biên độ rất nhỏ. Khi lãi suất cho vay được điều chỉnh tăng theo thị trường, NIM của họ không những không bị co hẹp mà thậm chí còn mở rộng, tạo ra một bộ đệm thanh khoản vững chắc chống đỡ mọi biến động chu kỳ.

3. Con hào kinh tế (Economic Moat) không thể mua bằng tiền

Một trong những đặc điểm quan trọng nhất của CASA là: ngân hàng không thể mua được CASA bằng cách tăng lãi suất. Nếu một ngân hàng tăng lãi suất huy động, họ chỉ thu hút được tiền gửi có kỳ hạn — thứ vốn "nóng" sẵn sàng rời đi ngay khi có ngân hàng đối thủ trả cao hơn 0,1%. CASA không đến từ lãi suất, mà đến từ thói quen thanh toán và hoạt động kinh doanh hàng ngày của khách hàng.

Bể CASA chất lượng cao thường được tạo dựng từ hai trụ cột vững chắc:

• Hệ sinh thái thanh toán bán lẻ: Dịch vụ ngân hàng số mượt mà, ứng dụng tiện lợi, miễn phí chuyển khoản (zero-fee), biến tài khoản ngân hàng thành "ví tiền chi tiêu chính" để nhận lương, thanh toán hoá đơn và mua sắm của hàng triệu khách hàng cá nhân.
• Dịch vụ quản lý dòng tiền doanh nghiệp: Cung cấp giải pháp quản lý thanh khoản tập trung, thu hộ - chi hộ, thanh toán xuất nhập khẩu cho các tập đoàn lớn và chuỗi bán lẻ. Số dư tiền gửi thanh toán tồn đọng trên tài khoản vãng lai của doanh nghiệp trước các kỳ trả nợ, trả lương hay nộp thuế là nguồn CASA khổng lồ và ổn định bậc nhất.

Việc xây dựng được hạ tầng công nghệ và niềm tin để khách hàng doanh nghiệp cũng như cá nhân sẵn sàng để lại hàng chục nghìn tỷ đồng tiền gửi không kỳ hạn đòi hỏi thời gian tính bằng thập kỷ và chi phí đầu tư công nghệ khổng lồ. Đây chính là con hào kinh tế bền vững nhất giúp phân hoá đẳng cấp giữa các ngân hàng thương mại trên thị trường chứng khoán Việt Nam.

---

Số liệu tài chính và tỷ lệ CASA trong bài được tổng hợp từ báo cáo tài chính kiểm toán của các ngân hàng thương mại niêm yết trên HOSE/HNX và thống kê thị trường tiền tệ của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam tính đến quý 2/2026. Bài viết phân tích nguyên lý kinh tế học ngân hàng, không cấu thành khuyến nghị giao dịch đối với bất kỳ cổ phiếu ngân hàng nào.