Hồ sơ khủng hoảng (Kỳ 2) — HAGL: Đống nợ 40.000 tỷ, canh bạc sinh tử Bầu Đức và bài học cắt cụt để tái sinh

gikky.net

Những ngày cuối năm 2016 tại trụ sở Hoàng Anh Gia Lai ở Hàm Rồng (Pleiku), không khí trong các phòng họp kín đặc quánh sự căng thẳng. Trên màn hình máy chiếu, bức tranh tài chính của tập đoàn hiện lên như một bản án tử hình treo lơ lửng: Tổng nợ phải trả vượt ngưỡng 36.000 tỷ đồng (có thời điểm chạm sát 40.000 tỷ), trong đó dư nợ vay ngân hàng và trái phiếu chiếm gần 28.000 tỷ đồng. Mỗi sáng thức dậy, chỉ riêng tiền lãi vay mở mắt ra đã ngốn của tập đoàn hơn 5 tỷ đồng.

Đơn vị kiểm toán danh tiếng Ernst & Young khi đó đã đưa ra ý kiến nhấn mạnh đầy bi quan, nghi ngờ nghiêm trọng về khả năng hoạt động liên tục của doanh nghiệp. Cổ phiếu HAG rơi tự do từ đỉnh cao 40.000 đồng xuống đáy trà đá dưới 5.000 đồng. Ông Đoàn Nguyên Đức (Bầu Đức) — người từng đứng trên đỉnh cao danh vọng với vị thế người giàu nhất sàn chứng khoán Việt Nam năm 2008, ông trùm bóng đá đưa Kiatisak về phố Núi — đứng trước lằn ranh mong manh giữa sự sống còn và một vụ phá sản chấn động bậc nhất lịch sử kinh tế nước nhà.

---

Canh bạc "vàng trắng" biến thành hố đen nuốt chửng dòng tiền

Để hiểu được cơn bão nợ năm ấy, phải ngược dòng thời gian về quyết định tái cấu trúc mang tính lịch sử giai đoạn 2010 – 2012. Khi thị trường bất động sản trong nước bắt đầu có dấu hiệu sốt nóng cục bộ, Bầu Đức đã có một quyết định khiến cả giới kinh doanh ngỡ ngàng: Tuyên bố rút chân hoàn toàn khỏi mảng địa ốc — con gà đẻ trứng vàng tạo nên tên tuổi của HAGL — để dồn toàn bộ nguồn lực sang lĩnh vực nông nghiệp quy mô lớn.

Thời điểm đó, giá cao su thiên nhiên trên thị trường thế giới lập đỉnh lịch sử gần 5.000 USD/tấn. Bầu Đức nhìn thấy ở những cánh rừng cao su bạt ngàn một mỏ "vàng trắng" có thể khai thác dòng tiền mặt ròng rã suốt 30 đến 40 năm. HAGL lập tức kích hoạt chiến dịch khai hoang thần tốc, thâu tóm và phát triển hơn 80.000 hecta đất nông nghiệp trải dài từ Tây Nguyên sang Nam Lào và Đông Bắc Campuchia, đồng thời mở rộng thêm các mảng mía đường, cọ dầu và thủy điện.

Nhưng một sai lầm cấu trúc chí mạng đã xuất hiện: HAGL sử dụng một tỷ trọng khổng lồ vốn vay ngắn và trung hạn từ ngân hàng để tài trợ cho cây cao su — một loại tài sản sinh học có độ trễ kiến thiết cơ bản kéo dài tới 6 – 7 năm trước khi có thể cạo lứa mủ đầu tiên. Khi những cánh rừng cao su bắt đầu bước vào giai đoạn khai thác thì thảm họa chu kỳ hàng hóa ập đến: Nền kinh tế Trung Quốc giảm tốc, giá dầu sụt giảm kéo theo giá cao su tổng hợp lao dốc, giá cao su tự nhiên rơi thẳng đứng từ 5.000 USD xuống chỉ còn 1.100 – 1.200 USD/tấn. Ở mức giá này, tiền bán mủ thậm chí không đủ trang trải chi phí nhân công cạo mủ và phân bón. Dòng tiền dự kiến bốc hơi hoàn toàn, biến hàng chục ngàn hecta đất thành những "tài sản chết" kẹt cứng vốn lưu động, trong khi chiếc đồng hồ lãi vay ngân hàng vẫn tích tắc gõ nhịp từng giây.

---

Cuộc bắt tay lịch sử với Thaco: Quyết định cắt bỏ những cánh tay hoại tử

Trước bờ vực sụp đổ, phần lớn các ông chủ doanh nghiệp thường rơi vào cái bẫy tâm lý chi phí chìm (Sunk Cost Fallacy): Cố níu giữ tài sản, vay mượn đảo nợ lòng vòng và cầu nguyện thị trường sẽ sớm hồi phục. Nhưng Bầu Đức đã đưa ra một lựa chọn cực kỳ nghiệt ngã: Chấp nhận tự tay cắt bỏ những tài sản quý giá nhất để cứu lấy mạng sống cốt lõi của doanh nghiệp.

Giai đoạn 2016 – 2019, HAGL bước vào một chiến dịch bán tháo tài sản chưa từng có:

• Bán tháo toàn bộ mảng mía đường và nhà máy đường cho Tập đoàn TTC để thu về hơn 1.300 tỷ đồng trả nợ khẩn cấp.
• Chuyển nhượng toàn bộ các dự án thủy điện đang vận hành ổn định tại Lào và Tây Nguyên.
• Bán đứt dự án phức hợp thương mại HAGL Myanmar Centre — viên ngọc bất động sản sinh lời ngoại tệ duy nhất còn lại của tập đoàn.

Và đỉnh điểm của cuộc đào thoát diễn ra vào ngày 08/08/2018, với lễ ký kết hợp tác chiến lược giữa HAGL và Tập đoàn Thaco của tỷ phú Trần Bá Dương. Bầu Đức đã làm một việc mà rất ít người có cái tôi lớn như ông dám làm: Nhượng lại quyền kiểm soát "đứa con tinh thần" HAGL Agrico (HNG) — nơi kết tinh toàn bộ quỹ đất nông nghiệp tâm huyết cả đời mình — cho Thaco tiếp quản và tái cấu trúc.

Cái bắt tay lịch sử ấy đã giúp HAGL trút bỏ hơn 20.000 tỷ đồng nợ vay và các nghĩa vụ bảo lãnh tài chính sang cho Thaco. Dù phải chấp nhận rời ghế quản trị tại HNG và nhìn giá trị tài sản cá nhân sụt giảm nặng nề, nhưng quyết định "bán con cứu mẹ" tàn nhẫn này đã giải thoát con thuyền HAGL khỏi nguy cơ bị nhấn chìm xuống đáy biển.

---

Tái sinh lần hai: Vòng tròn heo ăn chuối và canh bạc sầu riêng

Trở về với một HAGL thu nhỏ và sạch bóng những mảng kinh doanh cồng kềnh, Bầu Đức bắt đầu hành trình tái thiết ở tuổi lục tuần. Lần này, thay vì dàn trải quy mô vô tận, ông tập trung vào một mô hình khép kín có tốc độ xoay vòng vốn nhanh và biên lợi nhuận cao:

Mô hình chuối và "Heo ăn chuối": HAGL sở hữu diện tích chuối xuất khẩu rộng lớn sang thị trường Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc. Trong quá trình thu hoạch, có tới 35% – 40% sản lượng chuối không đạt tiêu chuẩn xuất khẩu do kích thước hoặc trầy xước vỏ. Bầu Đức cho nghiên cứu quy trình sấy khô, nghiền chuối thải loại thành bột dinh dưỡng để phối trộn thức ăn chăn nuôi heo, khai sinh thương hiệu thịt heo Bapi. Sáng kiến này vừa giải quyết triệt để bài toán chất thải nông nghiệp, vừa giúp giảm từ 15% – 20% chi phí thức ăn chăn nuôi — biến HAGL thành một trong những đơn vị có giá thành nuôi heo cạnh tranh nhất thị trường.

Canh bạc đón đầu "vua trái cây" sầu riêng: Nhận thấy nhu cầu tiêu thụ sầu riêng khổng lồ từ thị trường 1,4 tỷ dân Trung Quốc, từ giai đoạn 2018 – 2019, HAGL đã âm thầm chuyển đổi hàng ngàn hecta đất sang trồng sầu riêng Monthong và Musang King. Lợi thế địa hình cao nguyên Gia Lai (độ cao trên 800m) giúp sầu riêng của HAGL chín muộn vào khoảng tháng 8 – tháng 10 hàng năm — đúng thời điểm các vùng trồng sầu riêng ở miền Tây và Thái Lan đã hết mùa. Việc bán hàng trái vụ giúp doanh nghiệp đạt mức giá xuất khẩu kỷ lục từ 80.000 – 100.000 đồng/kg, mang lại biên lợi nhuận gộp lên tới 50% – 60%.

Đến giai đoạn 2024 – 2026, thành quả từ chuối và sầu riêng đã giúp HAGL liên tục ghi nhận lợi nhuận sau thuế trên 1.000 tỷ đồng mỗi năm. Dư nợ vay ngân hàng từ mức đỉnh gần 40.000 tỷ đồng được nén chặt về dưới 7.000 tỷ đồng. Doanh nghiệp từng bước xóa sạch hàng ngàn tỷ đồng lỗ lũy kế, đưa cổ phiếu thoát khỏi diện kiểm soát và trở lại vị thế một tập đoàn nông nghiệp có dòng tiền hoạt động lành mạnh.

---

Bài học thương trường: Sự dũng cảm của người biết buông bỏ

Hành trình một thập kỷ thoát hiểm ngoạn mục của HAGL để lại những bài học quản trị kinh điển cho bất kỳ ai dấn thân vào thương trường:

• Lệch pha kỳ hạn là bản án tử hình: Lỗi lầm chết người của HAGL trong giai đoạn cao su là lấy đòn bẩy ngắn hạn tài trợ cho tài sản sinh học dài hạn. Khi chu kỳ hàng hóa đảo chiều, gánh nặng lãi vay sẽ nuốt chửng mọi luận điểm đầu tư đẹp đẽ nhất.
• Bản lĩnh cắt lỗ là điều kiện sống còn: Khi vết thương đã bị hoại tử, kẻ do dự tiếc nuối sẽ mất mạng, chỉ có người dám dũng cảm cầm dao cắt cụt chi mới có cơ hội tái sinh. Bầu Đức đã dám dẹp bỏ cái tôi của người đứng đầu, dám bán đi những gì mình yêu quý nhất để bảo toàn sự sống cho tổ chức.
• Sức mạnh của ý chí không đầu hàng: Ở tuổi ngoài 60, khi danh tiếng và tài sản chịu thử thách cùng cực, việc một doanh nhân kỳ cựu sẵn sàng xắn quần lội bùn nơi trang trại, ăn ngủ cùng công nhân và miệt mài gầy dựng lại từ đầu là minh chứng hùng hồn nhất cho câu nói: Thất bại chỉ là một sự kiện tạm thời, nó chỉ trở thành định mệnh khi người thuyền trưởng quyết định buông tay chèo.