Đồng tiền yếu và ảo tưởng xuất khẩu: Trợ lực tỷ giá lấy đi của ai và mang lại cho ai?

Trong sách giáo khoa kinh tế học nhập môn, việc đồng nội tệ giảm giá (đồng tiền yếu) luôn được ví như một liều thuốc trợ lực kích thích xuất khẩu: Hàng hóa trong nước trở nên rẻ hơn một cách tương đối trên thị trường quốc tế, từ đó kích cầu đơn hàng, mở rộng thặng dư thương mại và kéo tăng trưởng GDP đi lên.

Thế nhưng, khi áp đặt logic giáo điều đó vào cấu trúc thực tế của nền kinh tế Việt Nam — một nền kinh tế có độ mở ngoại thương vượt 160% GDP và phụ thuộc mật thiết vào nhập khẩu tư liệu sản xuất — bức tranh màu hồng ấy lập tức xuất hiện những vết nứt sâu sắc. Tỷ giá tăng không phải là chiếc đũa thần chia đều phần thưởng cho mọi doanh nghiệp; bản chất của nó là một cuộc tái phân phối của cải đầy giằng xé, âm thầm lấy đi của thực thể này để bù đắp cho thực thể khác.

1. Nghịch lý gia công: Nhập khẩu bao nhiêu thì xuất khẩu bấy nhiêu

Để đánh giá tác động của tỷ giá, điều tối quan trọng là phải nhìn thẳng vào cấu trúc rổ hàng xuất khẩu. Việt Nam không phải một quốc gia xuất khẩu tài nguyên thô hay dầu mỏ thuần túy. Hơn 70% tổng kim ngạch xuất khẩu của cả nước thuộc về nhóm công nghiệp chế biến, chế tạo (điện tử, máy vi tính, điện thoại, máy móc thiết bị, dệt may, da giày, thép, hạt nhựa...).

Đặc tính vận hành cốt tử của nhóm ngành này là "nhập khẩu nguyên phụ liệu để gia công xuất khẩu":

• Tỷ lệ nội địa hóa khiêm tốn: Ngành điện tử và thiết bị viễn thông phải nhập khẩu trên 80% linh kiện từ Hàn Quốc, Trung Quốc, Đài Loan. Ngành dệt may và da giày nhập khẩu từ 50% đến 65% bông, vải, xơ sợi và hóa chất. Ngành thép cuộn cán nguội và tôn mạ phụ thuộc lớn vào phôi thép HRC nhập khẩu định giá bằng USD.
• Hiệu ứng triệt tiêu biên lợi nhuận: Khi tỷ giá USD/VND leo thang, giá trị đơn hàng xuất khẩu quy đổi ra VND có vẻ tăng lên, nhưng đồng thời chi phí giá vốn hàng bán (COGS) để nhập khẩu nguyên vật liệu đầu vào cũng phình to tương ứng. Lợi ích tỷ giá ở đầu ra gần như bị triệt tiêu hoàn toàn bởi chi phí đắt đỏ ở đầu vào, thậm chí biên lợi nhuận gộp còn bị bào mòn nếu doanh nghiệp không kịp chuyển phần tăng chi phí này sang đối tác mua hàng ngoại.

gikky.net

2. Ai là người thực sự hưởng lợi ròng (Net Beneficiary)?

Một doanh nghiệp chỉ có thể trở thành người hưởng lợi ròng thực sự từ xu hướng đồng nội tệ mất giá khi thỏa mãn đồng thời hai điều kiện khắt khe: Chi phí đầu vào bằng VND (tỷ lệ nội địa hóa cao) và Doanh thu đầu ra thu bằng USD (tỷ trọng xuất khẩu lớn).

Trên thị trường, chỉ một số ít nhóm ngành hội tụ trọn vẹn đặc quyền cấu trúc này:

1. Nông - lâm - thủy hải sản tự chủ nguồn cung: Các doanh nghiệp xuất khẩu hạt tiêu, cà phê, cao su, gạo hay cá tra chế biến sâu. Nguồn thức ăn, con giống, ao nuôi, vùng trồng và chi phí nhân công đều thanh toán hoàn toàn bằng nội tệ. Khi xuất khẩu sang thị trường Mỹ, EU hay Trung Đông thu về USD, toàn bộ phần chênh lệch tỷ giá tăng thêm sẽ chảy thẳng vào dòng tiền hoạt động kinh doanh và lợi nhuận ròng của doanh nghiệp.
2. Gỗ rừng trồng và chế biến đá tự nhiên: Tự chủ nguồn nguyên liệu gỗ keo, gỗ tràm hoặc các mỏ đá ốp lát trong nước. Lợi thế giá thành nội địa kết hợp với đồng tiền xuất khẩu mạnh giúp biên lợi nhuận của nhóm này nở rộng rõ rệt khi tỷ giá biến động.
3. Cảng biển nước sâu đón tàu mẹ quốc tế: Các cụm cảng nước sâu (như khu vực Cái Mép - Thị Vải, Lạch Huyện) thu phí bốc dỡ container (THC) và dịch vụ hoa tiêu tính theo biểu giá USD từ các hãng tàu quốc tế, trong khi chi phí khấu hao hạ tầng cầu bến và chi phí vận hành nhân công nội địa phần lớn được hạch toán cố định bằng VND.

gikky.net

3. Đồng tiền yếu "lấy đi của ai"?

Mặt trái của một đồng tiền mất giá luôn khắc nghiệt và tạo ra những tổn thương dây chuyền trên diện rộng:

• Áp lực đè nặng lên doanh nghiệp ôm nợ vay USD: Các doanh nghiệp năng lượng (điện khí LNG, nhiệt điện), hàng không, vận tải biển, hóa chất hoặc xây dựng hạ tầng quy mô lớn từng vay vốn ngoại tệ hàng trăm triệu USD để tài trợ máy móc thiết bị. Mỗi 1% đồng VND mất giá, doanh nghiệp phải ghi nhận khoản lỗ chênh lệch tỷ giá chưa thực hiện (unrealized FX loss) lên tới hàng chục, thậm chí hàng trăm tỷ đồng trên bảng kết quả kinh doanh, xóa sạch thành quả lợi nhuận thuần từ hoạt động cốt lõi.
• Lạm phát chi phí đẩy (Cost-push Inflation) và sức mua nội địa: Xăng dầu, khí đốt tự nhiên, phân bón hóa học, thức ăn chăn nuôi, hạt nhựa y tế... đều là những mặt hàng nhập khẩu thiết yếu định giá bằng USD. Chi phí đầu vào tăng buộc các doanh nghiệp sản xuất trong nước phải tăng giá bán thành phẩm, ngấm thẳng vào chỉ số giá tiêu dùng CPI và trực tiếp làm suy giảm sức mua thực tế của hàng triệu hộ gia đình.
• Chi phí vốn của toàn hệ thống tài chính: Để giữ ổn định vĩ mô và ngăn dòng vốn nóng tháo chạy, Ngân hàng Nhà nước buộc phải kích hoạt các công cụ điều tiết tiền tệ: phát hành tín phiếu hút tiền về hoặc bán ngoại tệ can thiệp giao ngay. Hệ quả tất yếu là thanh khoản hệ thống bị thắt chặt cục bộ, đẩy mặt bằng lãi suất liên ngân hàng và lãi suất cho vay nhích lên, làm tăng chi phí sử dụng vốn của toàn bộ nền kinh tế thực.

4. Lời kết: Nhìn nhận tỷ giá qua lăng kính cấu trúc dòng tiền

Đồng tiền yếu chưa bao giờ là chiếc đũa thần kích hoạt thịnh vượng kinh tế nếu nền tảng công nghiệp phụ trợ nội địa chưa đủ dày dặn để hấp thụ chuỗi giá trị. Đối với một nền kinh tế đang nỗ lực chuyển dịch lên nấc thang công nghệ cao như Việt Nam, việc giữ một đồng nội tệ ổn định trong biên độ kiểm soát kết hợp với kiềm chế lạm phát mới chính là chiếc mỏ neo quan trọng nhất.

Đó là bệ đỡ bảo toàn sức mua cho người dân, bảo vệ bảng cân đối kế toán của cộng đồng doanh nghiệp sản xuất, đồng thời duy trì niềm tin bền vững cho các dòng vốn đầu tư trực tiếp (FDI) và dòng vốn gián tiếp quốc tế gắn bó lâu dài cùng sự phát triển của đất nước.