Brent mất 21,2%, giá bơm mất 12,1%: đo cái nêm giữa thùng dầu và cây xăng

Ngày 29/4/2026, dầu Brent đóng cửa ở 118,03 USD/thùng. Hơn hai tháng sau, cũng hợp đồng ấy còn 71,57 USD — mất gần bốn phần mười giá trị. Ở cây xăng thì không có gì tương tự xảy ra.

Muốn so cho công bằng thì phải so trên cùng một cửa sổ thời gian. Lấy hai kỳ điều hành có công bố đầy đủ, 23/4 và 9/7. Bình quân bảy ngày của Brent tính đến ngày công bố đi từ 93,92 xuống 74,03 USD/thùng, giảm 21,2%. Giá xăng thành phẩm RON92 tại thị trường Singapore — con số mà công thức điều hành thật sự dùng — đi từ 121,230 xuống 94,95 USD/thùng, giảm 21,7%. Giá bán lẻ xăng E5RON92 đi từ 21.834 xuống 19.191 đồng/lít, giảm 12,1%.

Đầu vào mất hơn một phần năm. Giá bơm mất một phần tám. Câu hỏi đáng hỏi không phải ai ăn phần chênh, mà là cái gì nằm giữa hai con số đó và nó có tên gì.

Lớp thứ nhất: đầu vào không phải Brent

Việt Nam không điều hành giá xăng theo dầu thô. Mọi thông cáo của liên Bộ Công Thương — Tài chính đều công bố giá thành phẩm bình quân tại thị trường Singapore, không công bố Brent. Một bên là dầu chưa lọc, một bên là xăng đã ra khỏi nhà máy lọc dầu; khoảng cách giữa chúng là phần công lọc, co giãn theo công suất nhà máy, theo mùa, theo tồn kho — những thứ không nằm trong tin tức về OPEC.

Nên lời giải thích dễ nhất sẽ là: giá bơm lệch vì phần công lọc lệch. Bốn kỳ có đủ số liệu nói rằng không phải vậy. Lấy giá thành phẩm Singapore chia cho bình quân bảy ngày của Brent cùng kỳ, bốn tỷ lệ theo thứ tự thời gian là 1,29 · 1,30 · 1,25 · 1,28. Trong quãng Brent chạy từ 74 lên 97 USD, tỷ lệ ấy nằm gọn trong một khoảng hẹp. Bốn điểm là mẫu nhỏ, không đủ gọi là quy luật — nhưng đủ để loại một giả thuyết: phần công lọc không giải thích được độ vênh ở trên.

Lớp thứ hai: cái nêm tính bằng đồng

Phép đo trực tiếp hơn: lấy giá bán lẻ chia cho giá thành phẩm thế giới, ra số đồng ứng với mỗi USD/thùng đầu vào. Bốn kỳ ấy cho 180 · 184 · 183 · 202. Ba kỳ đầu gần như đứng yên, kỳ cuối bật lên.

Kỳ cuối cũng chính là kỳ giá thế giới thấp nhất. Từ cuối tháng 5 tới đầu tháng 7, giá thành phẩm giảm gần một phần tư, còn tỷ số này tăng gần một phần mười. Đó là dấu vân tay của một khoản cố định tính bằng đồng nằm trong mỗi lít: thuế thu theo lượng, chi phí kinh doanh định mức, lợi nhuận định mức, chi phí đưa xăng về tới cửa hàng. Những khoản ấy không biết dầu đang bao nhiêu. Giá thế giới xuống thì chúng đứng yên, phần chúng chiếm trong mỗi lít phình ra, và giá bơm xuống chậm hơn. Khi thế giới tăng, chính cái nêm đó hãm bớt đà tăng. Nó không thiên vị bên nào — nó chỉ không co giãn.

Một lời giải thích phổ biến khác thì bị dữ liệu bác thẳng: Quỹ bình ổn giá, thứ gần như luôn được nêu ra mỗi khi giá bơm không theo kịp thế giới. Trong cả bốn kỳ nói trên, mục chi sử dụng quỹ đều bằng không với mọi mặt hàng; chỉ có trích lập, khoảng 100–200 đồng/lít với xăng sinh học và 200–400 đồng/lít với dầu điêzen. Giai đoạn này quỹ đang thu vào chứ không chi ra, nên nó không phải thứ đang hãm giá.

Lớp thứ ba: hai thứ chỉ năm nay mới có

Cái nêm cố định năm nay không giống mọi năm, vì hai lý do đều có ngày tháng rõ ràng.

Thứ nhất là thuế. Thuế bảo vệ môi trường với xăng đã trở lại mức 4.000 đồng/lít từ đầu năm nay. Nhưng từ cuối tháng 3, mức áp dụng thực tế được đưa về không, và Nghị quyết 34/2026/NQ-CP kéo dài trạng thái đó tới hết 30/9. Nói cách khác, cái nêm mà đoạn trên vừa đo đang mỏng hơn bình thường khoảng 4.000 đồng mỗi lít, và nó có ngày hết hạn ghi sẵn trong văn bản.

Thứ hai là thứ nằm trong bình xăng. Theo Thông tư 50/2025/TT-BCT, từ đầu tháng 6 xăng không chì phải được pha thành E10 để dùng trên cả nước. Một phần mười mỗi lít nay là ethanol, mà ethanol không có giá theo dầu thô — nó có giá theo sắn, mía, ngô. Nguồn của nó phần lớn cũng không ở trong nước: sản lượng nội địa khoảng 25.000 m³/tháng, trong khi nhu cầu khi E10 phủ toàn quốc được Bộ Công Thương tính vào khoảng 92.000–100.000 m³/tháng — đáp ứng chừng một phần tư.

Thay đổi này để lại dấu ngay trong văn bản điều hành. Thông cáo hồi tháng 4 lấy mốc tham chiếu là giá xăng RON92. Thông cáo cuối tháng 8 lấy mốc "RON 95 dùng để pha xăng E10 RON 95". Cái neo đã đổi giữa chừng, và ai đặt hai con số ấy cạnh nhau như thể cùng một thứ sẽ ra kết luận sai.

Chỗ dữ liệu không đủ để kết luận

Không dựng được hệ số truyền dẫn ổn định. Ghép từng cặp kỳ liền nhau rồi chia phần trăm thay đổi của giá bán lẻ cho phần trăm thay đổi của giá thế giới, ba kết quả lần lượt là 1,59 · 1,06 · 0,55. Chúng không hội tụ, và lý do là kỹ thuật chứ không phải thị trường: giá thế giới liên Bộ công bố là bình quân bảy ngày trước mỗi kỳ, không phải bình quân cả quãng giữa hai kỳ được ghép. Muốn ra hệ số thật thì cần đủ chuỗi theo tuần. Tỷ lệ tính cho cả quãng nên đọc như một quan sát, không phải một tham số.

Không tách được cơ cấu giá. Cái nêm ở lớp thứ hai đo được là có, nhưng chia nó thành bao nhiêu đồng thuế, bao nhiêu đồng chi phí định mức, bao nhiêu đồng ethanol thì không — thông cáo không công bố cơ cấu chi tiết theo từng kỳ. Mọi con số phân rã cụ thể sẽ là suy diễn.

Không đo được phần tỷ giá. Đầu vào tính bằng USD, giá bơm tính bằng đồng, nên tỷ giá là một chân của phép tính. Dữ liệu USD/VND lấy được chỉ phủ tháng 8, đi từ 26.263 xuống 26.073 — biến động dưới một phần trăm, quá nhỏ để giải thích khoảng vênh ở trên. Nhưng đó không phải quãng tháng 4 đến tháng 7 đang bàn, nên phần đóng góp của tỷ giá vẫn để trống.

Cái đang tới gần

Ngày 30/9 là mốc hết hiệu lực của Nghị quyết 34. Từ hôm sau, nếu không có văn bản kéo dài tiếp, khoản 4.000 đồng/lít quay lại nằm trong cái nêm cố định — và nó quay lại bất kể Brent lúc đó ở đâu. Đó là loại biến số hiếm trong thị trường hàng hoá: có ngày, có số, ghi sẵn trong công báo.

Bài này không nói mốc đó có được gia hạn hay không, vì chưa có văn bản nào để đọc. Chỉ nói rằng ai theo dõi giá xăng bằng cách nhìn mỗi Brent đang bỏ qua ba lớp nằm giữa — và hai trong ba lớp ấy năm nay đang thay đổi cùng lúc.

Nguồn

• Giá Brent theo ngày và tỷ giá USD/VND tháng 8: dữ liệu thị trường Finhay.
• Giá bán lẻ, giá thành phẩm Singapore, số liệu Quỹ bình ổn: thông cáo điều hành giá xăng dầu của liên Bộ Công Thương — Tài chính, năm kỳ từ tháng 4 tới tháng 8 (moit.gov.vn).
• Thuế bảo vệ môi trường: Nghị quyết 34/2026/NQ-CP, hiệu lực tới hết 30/9.
• Lộ trình E10: Thông tư 50/2025/TT-BCT. Số liệu cung — cầu ethanol theo tính toán của Bộ Công Thương, dẫn lại qua báo chí trong nước.
• Các tỷ lệ trong bài là tính toán từ những nguồn trên, không phải số công bố.