Ác cảm thua lỗ và bẫy gồng lỗ chốt non: khoảng chênh giữa nỗi đau và niềm vui

Năm 1979, Daniel Kahneman và Amos Tversky công bố Lý thuyết Triển vọng (Prospect Theory), đặt nền móng cho kinh tế học hành vi hiện đại. Một trong những phát hiện cốt lõi của lý thuyết này là tính chất bất đối xứng trong cảm nhận giá trị: nỗi đau từ việc mất một khoản tiền lớn gấp khoảng 2 đến 2,5 lần niềm vui khi kiếm được chính khoản tiền đó.

Hàm giá trị hình chữ S

Hàm giá trị của con người có dạng hình chữ S: lõm ở miền lợi nhuận và lồi ở miền thua lỗ, nhưng độ dốc ở miền thua lỗ lớn hơn nhiều. Hệ quả trực tiếp là con người có xu hướng né tránh rủi ro khi đang có lãi (risk-averse in gains), nhưng lại tìm kiếm rủi ro khi đang bị lỗ (risk-seeking in losses).

Trên thị trường chứng khoán, cơ chế này biến thành hiện tượng phổ biến mà Hersh Shefrin và Meir Statman (1985) đặt tên là Hiệu ứng Xử lý (Disposition Effect): nhà đầu tư có xu hướng bán rất nhanh những cổ phiếu vừa có lãi nhẹ để khóa lại cảm giác an toàn và thành công, nhưng lại kiên quyết giữ những cổ phiếu đang giảm sâu vì không muốn biến khoản lỗ trên giấy thành khoản lỗ thực tế.

Vì sao việc cắt lỗ luôn khó hơn chốt lời

Cắt lỗ đòi hỏi phải thừa nhận rằng phán đoán ban đầu đã sai. Hành động đó kích hoạt trực tiếp nỗi đau mất mát và cảm giác hối hận. Ngược lại, giữ nguyên vị thế thua lỗ cho phép trì hoãn cảm giác đó và nuôi hy vọng thị trường sẽ đảo chiều.

Chính sự bất đối xứng này phá vỡ nguyên tắc cơ bản của quản trị vốn: các khoản lãi bị cắt ngắn khi chưa kịp phát huy hết xu hướng, trong khi các khoản lỗ được thả nổi và tích luỹ thành những thảm hoạ bào mòn phần lớn tài sản.

Kết luận

Ác cảm thua lỗ là một đặc tính tiến hoá tự nhiên của tâm lý người, nhưng lại là lực cản lớn nhất trong quản trị vị thế tài chính. Việc xây dựng các quy tắc cố định về cỡ lệnh và mức dừng lỗ trước khi tham gia thị trường là cách duy nhất để giảm thiểu sự can thiệp của cảm xúc khi rủi ro thực tế xuất hiện.

Nguồn. Daniel Kahneman and Amos Tversky, “Prospect Theory: An Analysis of Decision under Risk”, Econometrica, 1979. Hersh Shefrin and Meir Statman, “The Disposition to Sell Winners Too Early and Ride Losers Too Long: Theory and Evidence”, The Journal of Finance, 1985.